Kriza e Hormuzit dhe ndikimi në çmimet e karburanteve: Europa dhe Shqipëria përballë shtrenjtimit të energjisë
Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit në fillim të vitit 2026 ka shkaktuar tronditje në tregjet globale të energjisë, duke rikthyer në fokus rëndësinë strategjike të këtij korridori, nga i cili kalon rreth një e pesta e naftës së tregtuar në botë. Çdo ndërprerje e lëvizjes në këtë pikë kyçe reflektohet menjëherë në çmimet ndërkombëtare të karburanteve, me pasoja të ndjeshme edhe për Evropën.
Sipas të dhënave të Komisionit Europian, gjatë periudhës shkurt–maj 2026, çmimi mesatar i benzinës Euro-Super 95 në Bashkimin Evropian u rrit nga 1.55 në 1.85 euro për litër, ose me 19.3%. Ndërkohë, nafta shënoi një rritje edhe më të madhe, nga 1.54 në 1.87 euro për litër, duke u shtrenjtuar me 21.1%.
Megjithatë, efektet nuk kanë qenë të njëjta në të gjitha vendet. Rritjet më të forta u regjistruan në Çeki, Danimarkë, Belgjikë dhe Finlandë, ndërsa Malta mbeti i vetmi vend pa ndryshime të çmimeve, falë një sistemi shtetëror të kontrollit të karburanteve.
Në këtë sfond, Shqipëria paraqet një realitet më kompleks. Ndryshe nga shumica e vendeve evropiane, ku çmimet ndikohen kryesisht nga tregjet ndërkombëtare, në Shqipëri mbi gjysma e çmimit final të karburanteve përcaktohet nga politika fiskale.
Sipas një raporti të Qëndresës Qytetare, rreth 52.4% e çmimit të një litri naftë në Shqipëri përbëhet nga taksa dhe tatime, niveli më i lartë në Ballkan. Përveç akcizës dhe TVSH-së, konsumatorët paguajnë edhe taksën e qarkullimit dhe taksën e karbonit, të cilat e rrisin ndjeshëm koston finale të karburantit.
Struktura fiskale përfshin 39.4 lekë akcizë për litër, 27 lekë taksë qarkullimi, 3 lekë taksë karboni dhe 20% TVSH. Në total, vetëm taksat fikse arrijnë rreth 0.73 euro për litër, pa përfshirë TVSH-në.
Ndikimi i kësaj politike shihet qartë në treg. Në fund të prillit 2026, nafta në Shqipëri shitej rreth 214 lekë për litër, ndërsa në Greqi 179 lekë, në Mal të Zi 160 lekë dhe në Maqedoninë e Veriut 142 lekë për litër.
Sipas Global Petrol Prices, Shqipëria renditej e nënta në botë dhe e pesta në Evropë për çmimin e naftës, megjithëse me nivele të ardhurash shumë më të ulëta se shumica e këtyre vendeve.
Një tjetër paradoks është se çmimet e larta nuk kanë ulur konsumin. Përkundrazi, gjatë 25 viteve të fundit importet e naftës janë rritur ndjeshëm. Vetëm në vitin 2025 janë importuar rreth 7.409 mijë tonë karburant, ekuivalente me rreth 707 litra për çdo automjet.
Ky konsum i lartë e ka kthyer naftën edhe në një burim të rëndësishëm fiskal për shtetin. Në vitin 2025, të ardhurat nga taksat mbi karburantet arritën rreth 73.6 miliardë lekë, ose afro 9.8% të të ardhurave totale buxhetore.
Në këtë mënyrë krijohet një dilemë e vazhdueshme: rritja e konsumit sjell më shumë të ardhura për shtetin, ndërsa ulja e taksave do të kishte ndikim të drejtpërdrejtë në buxhetin publik.
Ndërkohë, edhe vetë institucionet shtetërore janë konsumatorë të konsiderueshëm, duke shpenzuar rreth 3.63 miliardë lekë për karburant dhe vajra gjatë vitit 2025.
Kriza e Hormuzit ka treguar edhe një herë ndjeshmërinë e ekonomive ndaj goditjeve gjeopolitike. Edhe në rast stabilizimi të situatës, ekspertët paralajmërojnë se çmimet nuk pritet të rikthehen shpejt në nivelet e mëparshme, për shkak të rezervave të ulëta globale dhe ritmit të ngadaltë të normalizimit të tregut.
Në Shqipëri, megjithatë, çmimi i karburanteve mbetet i ndikuar jo vetëm nga tregjet ndërkombëtare, por edhe nga vendimmarrjet fiskale të brendshme. Në një kohë kur mbi gjysma e çmimit përbëhet nga taksa, çdo luhatje në pompë reflekton si zhvillimet globale, ashtu edhe politikat ekonomike vendase.
Në këtë kontekst, qeveria po shqyrton ndryshime në formulën e Bordit të Transparencës për çmimet e karburanteve, pas pretendimeve të kompanive importuese se metodologjia aktuale nuk pasqyron realisht kostot e tregut dhe ka krijuar diferenca financiare në sektor.
Sipas operatorëve, këto diferenca përllogariten në rreth 8.7 lekë për litër, ndërsa humbjet e akumuluara mund të arrijnë rreth 7 milionë euro, duke hapur mundësinë për ndryshime të reja që mund të ndikojnë më tej në çmimin final të karburanteve në vend.