Shqipëria ende larg standardeve të BE-së, por kërkohet një rrugë e re afrimi

Rasti i Islandës tregon se një vend mund të jetë thellësisht i integruar me Evropën edhe pa qenë pjesë e Bashkimit Evropian. Përmes Zonës Ekonomike Evropiane, Islanda ka akses në tregun e përbashkët, ndërsa është pjesë e zonës Shengen dhe mbështetet te NATO për sigurinë.

Anëtarësimi i plotë do t’i jepte Reykjavikut më shumë peshë në vendimmarrjen evropiane dhe një lidhje më të thellë politike me BE-në, por mungesa e anëtarësimit nuk e shkëput vendin nga Evropa.

Situata është ndryshe për Shqipërinë dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor. Për këto vende, integrimi në BE nuk do të ishte thjesht formalizimi i një marrëdhënieje ekzistuese, por një proces që mund të transformojë institucionet, të forcojë reformat dhe të kufizojë ndikimin e aktorëve të tjerë.

Shqipëria, një test për politikën e zgjerimit

Në vitet e fundit, Shqipëria ka bërë hapa përpara në procesin e integrimit. Vendi ka hapur të 33 kapitujt e negociatave dhe ka avancuar në disa prej tyre pas përmbushjes së kritereve të kërkuara për sundimin e ligjit.

Mbështetja e qytetarëve shqiptarë për anëtarësimin në BE mbetet gjithashtu shumë e lartë, rreth 92%. Kjo tregon se orientimi evropian nuk është vetëm një prioritet i qeverisë, por një pritshmëri e gjerë e shoqërisë shqiptare.

Perspektiva e anëtarësimit ka shërbyer si nxitje për reforma në drejtësi, luftën kundër korrupsionit dhe forcimin e institucioneve. Kur reformat japin rezultate, BE-ja duhet të ofrojë edhe përfitime konkrete si shpërblim për progresin.

Megjithatë, ritmi i negociatave nuk duhet të krijojë iluzionin se Shqipëria është gati për anëtarësim të plotë.

Korrupsioni mbetet një problem serioz, ndërsa institucionet kanë ende nevojë për forcim. Çështje si liria e medias, zgjedhjet, administrata publike dhe sundimi i ligjit kërkojnë përmirësime të mëtejshme.

Edhe sistemi i drejtësisë përballet me sfida dhe presione. Për këtë arsye, anëtarësimi nuk duhet të ndodhë thjesht për të prodhuar një sukses politik. Standardet e BE-së duhet të mbeten të panegociueshme.

Por ekziston edhe rreziku i kundërt: që Shqipëria të mbetet për një kohë të pacaktuar në pritje.

Kur pritja humbet kuptimin

Procesi i zgjerimit funksionon vetëm nëse vendet kandidate besojnë se reformat e vështira do të çojnë në një rezultat konkret.

Qeveritë duhet të kenë motivim për të ndryshuar ligjet dhe institucionet, ndërsa qytetarët duhet të shohin përfitime reale nga procesi. Nëse kjo lidhje humbet, dobësohet edhe ndikimi i BE-së.

Mali i Zi është një shembull domethënës. Vendi ka negociuar me BE-në që prej vitit 2012, ka hapur të 33 kapitujt dhe ka mbyllur përkohësisht 18 prej tyre. Podgorica synon anëtarësimin në vitin 2028, megjithëse kjo mbetet një objektiv dhe jo një datë e garantuar.

Rasti malazez tregon rëndësinë e një mekanizmi të qartë: reformat kërkohen, progresi vlerësohet dhe më pas vendi afrohet gradualisht me përfitimet e anëtarësimit.

Një formulë e re për Shqipërinë?

Pikërisht këtu lind nevoja për një diskutim më serioz mbi një model të ri afrimi me BE-në.

Anëtarësimi i plotë duhet të mbetet objektivi përfundimtar, ndërsa kriteret nuk duhet të zbuten. Por gjatë procesit të reformave, Shqipëria mund të integrohet gradualisht në tregje, mekanizma dhe struktura të caktuara evropiane.

Një model i tillë do ta lidhte më drejtpërdrejt progresin me përfitimet. Sa më shumë të përparojë Shqipëria në një fushë të caktuar, aq më shumë mundësi do të kishte për t’u afruar me mekanizmat përkatës të BE-së.

Kjo do të ishte në interes edhe të Brukselit, pasi do t’i jepte atij një instrument më të fortë për të nxitur reformat.

Shqipëria, megjithatë, nuk mund të trajtohet njësoj si Islanda. Islanda gëzon prej vitesh përfitime të konsiderueshme nga integrimi ekonomik dhe politik evropian. Për Shqipërinë, procesi i integrimit lidhet drejtpërdrejt me modernizimin e shtetit dhe forcimin e institucioneve.

Prandaj, pyetja nuk është vetëm se kur Shqipëria do të bëhet anëtare e BE-së, por edhe çfarë mund të fitojë gjatë rrugës dhe çfarë reformash duhet të përmbushë për t’i siguruar këto përfitime.

Rreziku i humbjes së ndikimit të BE-së

Shqipëria dhe Mali i Zi e kanë përcaktuar qartë orientimin e tyre strategjik. Të dyja vendet janë anëtare të NATO-s dhe në përgjithësi ndjekin linjën e politikës së jashtme evropiane.

Anëtarësimi në BE do ta konsolidonte këtë orientim dhe do të dërgonte një sinjal të rëndësishëm për të gjithë Ballkanin Perëndimor: reformat dhe përpjekjet e gjata mund të çojnë në një rezultat konkret.

Nëse ky rezultat vonohet pafundësisht, krijohet hapësirë për aktorë të tjerë. Rusia mund të përfitojë nga pakënaqësia dhe mosbesimi ndaj institucioneve perëndimore, ndërsa Kina ofron investime, kredi dhe projekte infrastrukturore me më pak kërkesa politike.

Sa më gjatë të qëndrojnë vendet kandidate në pritje, aq më e madhe bëhet hapësira për qeveritë lokale që të luajnë me alternativa të tjera dhe të zgjerojnë hapësirën e tyre të manovrimit.

Në Shqipëri, kjo do të ishte veçanërisht e ndjeshme për shkak të nivelit shumë të lartë të mbështetjes për BE-në.

Por edhe kjo mbështetje nuk duhet marrë si e përjetshme. Një pritje e zgjatur mund të kthejë shpresën në zhgënjim dhe, bashkë me të, të dobësojë ndikimin e Brukselit mbi reformat dhe zgjedhjet strategjike të vendit.

Një rrugë e tretë

Refuzimi i Islandës për t’u anëtarësuar plotësisht në BE nuk duhet parë domosdoshmërisht si argument kundër zgjerimit. Përkundrazi, ai tregon se integrimi evropian mund të marrë forma të ndryshme, në varësi të realitetit të secilit vend.

Për Shqipërinë, anëtarësimi i plotë duhet të mbetet synimi kryesor. Por deri atëherë, Bashkimi Evropian duhet të gjejë mënyra për ta afruar gradualisht vendin, duke ofruar përfitime konkrete dhe duke e lidhur çdo hap me përmbushjen e reformave.

Nuk duhet zgjedhur mes dy ekstremeve: një anëtarësimi të nxituar ose një pritjeje pa fund.

Nevojitet një rrugë e tretë: asociim dhe integrim gradual, ku Shqipëria përfiton më shumë nga lidhja me Evropën në çdo fazë të procesit, ndërsa BE-ja ruan ndikimin mbi reformat.

Sa më shumë të afrohet Shqipëria me standardet evropiane, aq më i thellë duhet të bëhet edhe integrimi i saj.

Në fund, çështja nuk është nëse Shqipëria duhet të pranohet në BE pavarësisht problemeve që ka. Pyetja është se si mund të ndihmohet vendi t’i kapërcejë këto probleme pa humbur besimin e qytetarëve dhe pa e humbur BE-ja ndikimin që ende gëzon në Shqipëri.

Shqipëria është ende larg standardeve të BE-së. Por pikërisht për këtë arsye, Brukseli nuk duhet ta lërë në një “sallë pritjeje” pa afat. Duhet t’i ofrojë një rrugë të qartë, graduale dhe të besueshme drejt Evropës.