Shkencëtarët zbulojnë se si një zonë gjigante tektonike po shpërbëhet nën Kaskadia
Një studim i publikuar në Science Advances ka zbuluar prova të reja se një zonë subduksioni po shpërbëhet gradualisht në disa pjesë. Zbulimi u jep shkencëtarëve një pamje të rrallë të mënyrës se si mund të përfundojë jeta e një sistemi tektonik që ka qenë aktiv për miliona vjet.
Zonat e subduksionit krijohen kur një pllakë tektonike shtyhet nën një tjetër dhe zhytet thellë në brendësi të Tokës. Ato lidhen me disa prej tërmeteve më të fuqishme në planet, aktivitetin vullkanik dhe ndryshimet afatgjata në formën e kontinenteve dhe oqeaneve.
Por, deri tani, shkencëtarët kanë pasur shumë pak mundësi të vëzhgojnë drejtpërdrejt fazat e fundit të një zone të tillë.
Një sistem që po shpërbëhet gradualisht
Subduksioni është një nga mekanizmat kryesorë që ndryshon vazhdimisht sipërfaqen e Tokës. Kur një pllakë oqeanike zhytet nën një tjetër, materialet e saj transportohen drejt mantelit, shtresa e nxehtë që ndodhet poshtë kores.
Megjithëse një zonë subduksioni mund të qëndrojë aktive për miliona vjet, ajo nuk mund të vazhdojë përgjithmonë. Një nga pyetjet kryesore të gjeologëve ka qenë se çfarë ndodh kur një sistem i tillë fillon të humbasë qëndrueshmërinë.
Brandon Shuck, gjeolog në Louisiana State University dhe autor kryesor i studimit, e krahason procesin me një tren: nisja kërkon shumë forcë, ndërsa ndalimi i një sistemi që tashmë është në lëvizje kërkon një ndryshim të madh.
Sipas studimit të ri, nën rajonin e Kaskadias mund të jemi duke parë pikërisht një proces të tillë.
Pllaka nën Kaskadia po çahet
Në brigjet e ishullit Vancouver, pllakat Juan de Fuca dhe Explorer po futen gradualisht nën pllakën e Amerikës së Veriut. Ky rajon është pjesë e zonës së madhe të subduksionit të Kaskadias, e cila shtrihet përgjatë veriperëndimit të Paqësorit.
Për të studiuar strukturën e saj, studiuesit kombinuan të dhëna nga tërmetet me imazheri të avancuar sizmike. Metoda i ngjan në një farë mënyre ekografisë: valët dërgohen në thellësi dhe regjistrohen jehonat që kthehen nga strukturat nëntokësore.
Të dhënat u mblodhën gjatë ekspeditës CASIE21 në vitin 2021, të financuar nga National Science Foundation. Nga një anije kërkimore u dërguan valë zanore drejt fundit të oqeanit, ndërsa një kabllo rreth 15 kilometra e gjatë me instrumente nënujore regjistroi sinjalet e kthyera.
Analiza e këtyre sinjaleve zbuloi çarje të mëdha brenda pllakës oqeanike që po zhytet. Disa prej tyre tregojnë shenja se pllaka është duke u ndarë aktivisht.
Shuck e përshkroi zbulimin si një pamje të rrallë të një zone subduksioni në procesin e shpërbërjes. Në vend që i gjithë sistemi të zhduket menjëherë, pjesët e tij duket se po shkëputen gradualisht.
Një çarje që shtrihet për rreth 75 kilometra
Një nga gjetjet më të rëndësishme është identifikimi i një sistemi thyerjesh që shtrihet për rreth 75 kilometra.
Në një pjesë të këtij sistemi, studiuesit kanë vërejtur një zhvendosje të konsiderueshme, ku një segment i pllakës është fundosur rreth pesë kilometra në raport me pjesën tjetër.
Sipas studiuesve, një thyerje e madhe po e ndan pllakën dhe procesi mund të jetë ende në zhvillim.
Edhe aktiviteti sizmik ofron të dhëna të rëndësishme. Në disa pjesë të çarjes vazhdojnë të regjistrohen tërmete, ndërsa segmente të tjera janë shumë më të qeta.
Kjo mund të tregojë se disa pjesë të pllakës tashmë janë shkëputur. Kur shkëmbinjtë nuk janë më të lidhur në të njëjtën mënyrë, tensioni tektonik nuk grumbullohet më dhe aktiviteti sizmik mund të ulet.
Shpërbërja nuk ndodh menjëherë
Studimi sugjeron se një zonë subduksioni mund të mos përfundojë përmes një ngjarjeje të vetme katastrofike. Në vend të kësaj, ajo mund të shpërbëhet në mënyrë episodike, me segmente të ndryshme që shkëputen në periudha të ndryshme.
Në këtë proces luajnë rol edhe kufijtë transformues, ku pjesë të kores lëvizin horizontalisht pranë njëra-tjetrës. Këto struktura mund të ndihmojnë në ndarjen e pllakës në fragmente më të vogla.
Me kalimin e kohës, këto fragmente mund të shndërrohen në mikropllaka që lëvizin pjesërisht në mënyrë të pavarur nga pllakat më të mëdha përreth.
Ndërsa pjesë të tjera shkëputen, pllaka humbet gradualisht forcën që e tërheq drejt mantelit. Në një moment, sistemi mund të mos ketë më energji të mjaftueshme për të vazhduar subduksionin në të njëjtën mënyrë.
Shkëputja e një segmenti mund të zgjasë miliona vjet, ndërsa shpërbërja e plotë e sistemit mund të zhvillohet përmes shumë episodeve të njëpasnjëshme.
Zbulimi mund të shpjegojë pllakat e humbura të së kaluarës
Gjetjet e reja mund të ndihmojnë gjithashtu në int