Të ardhurat nga kontributet e sigurimeve shoqërore në Shqipëri kanë shënuar rritje të ndjeshme, por përmirësimi i arkëtimeve nuk e zgjidh problemin e qëndrueshmërisë së skemës së pensioneve. Plakja e popullsisë, emigrimi dhe numri i ulët i kontribuesve në raport me pensionistët po e vendosin sistemin përballë sfidave gjithnjë e më të mëdha.
Në një intervistë për Scan TV, zëvendësministri i Financave, Endrit Yzeiraj, deklaroi se të ardhurat janë rritur me më shumë se 10%, pa qenë nevoja për rritje taksash. Sipas tij, kjo rritje lidhet kryesisht me përmirësimin e administrimit tatimor dhe përdorimin e sistemeve digjitale.
“Deri tani kemi pasur një rritje të të ardhurave prej më shumë se 10% dhe kjo pa pasur nevojë të rriten taksat, por falë një mirëadministrimi tatimor”, u shpreh Yzeiraj.
Të dhënat e Institutit të Sigurimeve Shoqërore tregojnë se gjatë vitit 2025 të ardhurat nga kontributet e drejtpërdrejta arritën në 154.7 miliardë lekë, duke shënuar një rritje prej 10.9% krahasuar me vitin paraardhës. Ndërkohë, numri i kontribuesve u rrit në rreth 840 mijë, ose rreth 31.5 mijë persona më shumë.
Rritja e të ardhurave nuk lidhet vetëm me formalizimin e ekonomisë. Në rezultatet e fundit kanë ndikuar edhe rritja e pagave, niveli më i lartë i pagës minimale, shtimi i punësimit formal dhe deklarimi i pagave në vlera më të larta.
Vetëm 1.1 kontribues për një pensionist
Pavarësisht përmirësimit të të ardhurave, struktura e skemës mbetet problematike. Shqipëria ka rreth 755 mijë pensionistë dhe afërsisht 840 mijë kontribues të drejtpërdrejtë. Kjo do të thotë se për çdo pensionist ka vetëm rreth 1.1 kontribues.
Ky raport konsiderohet i ulët për një sistem ku pensionet financohen kryesisht nga kontributet e atyre që janë në punë. Emigrimi i të rinjve, rënia e lindjeve dhe rritja e jetëgjatësisë mund ta rëndojnë edhe më tej situatën në vitet e ardhshme.
Edhe vetë qeveria pranon se kontributet nuk janë të mjaftueshme për të mbuluar të gjitha shpenzimet e skemës. Sipas zëvendësministrit Yzeiraj, deri në përfundimin e reformës, sistemi do të vijojë të mbështetet edhe nga buxheti i shtetit.
Për vitin 2025, shpenzimet për sigurimet shoqërore ishin planifikuar në rreth 192.3 miliardë lekë, ndërsa kontributet pritej të mbulonin rreth 74% të nevojave. Pjesa tjetër duhej të financohej nga buxheti i përgjithshëm.
Pra, edhe pse kontributet janë rritur me 10.9%, skema vijon të ketë nevojë për një mbështetje të konsiderueshme financiare nga shteti. Nëse pensionet rriten pa u zgjeruar njëkohësisht baza e kontribuesve, presioni mbi buxhetin do të bëhet edhe më i madh.
Pensionet ende në nivele të ulëta
Në anën tjetër të problemit qëndron niveli i pensioneve. Edhe pas indeksimit me 2.7%, pensioni mesatar urban është rreth 20,666 lekë, ndërsa pensioni rural rreth 12,645 lekë.
Sipas të dhënave të cituara në analizë, pensioni mesatar në Shqipëri përfaqëson rreth 32% të pagës mbi të cilën janë paguar kontributet, ndërsa vetëm 46% e popullsisë në moshë pune kontribuon në sistem.
Kjo e vendos skemën përballë një paradoksi: nga njëra anë, të ardhurat nga kontributet po rriten, ndërsa nga ana tjetër numri i kontribuesve mbetet i pamjaftueshëm dhe pensionet vazhdojnë të jenë të ulëta.
Reforma mund të sjellë vendime të vështira
Për më shumë se dy vite, qeveria dhe Banka Botërore kanë diskutuar ndryshime të mundshme në skemën e pensioneve. Çdo ndërhyrje, megjithatë, mund të ketë pasoja sociale dhe politike.
Ndër opsionet që mund të shqyrtohen janë rritja e viteve të punës dhe kontributeve, ndryshimi i moshës efektive të daljes në pension, forcimi i kontrolleve ndaj nëndeklarimit të pagave dhe rishikimi i mënyrës së subvencionimit të kontribuesve ruralë.
Në diskutim mund të jenë edhe ndryshime në pensionet suplementare, formula e llogaritjes së përfitimit dhe krijimi i mekanizmave shtesë të kursimit për brezat e rinj.
Nëse nuk ndërhyhet në mënyrë strukturore, financimi i skemës do të kërkojë gjithnjë e më shumë fonde nga buxheti i shtetit. Kjo do të nënkuptonte më pak hapësirë financiare për sektorë të tjerë, si arsimi, shëndetësia dhe investimet publike.
Pikërisht këtu qëndron sfida kryesore: rritja e të ardhurave me 10.9% është një zhvillim pozitiv, por nuk mjafton për të garantuar vetë qëndrueshmërinë e skemës.
Reforma e pensioneve do të duhet të përcaktojë se si do të financohet rritja e përfitimeve në të ardhmen dhe si do të përballohet ndryshimi demografik. Për një sistem me shumë pensionistë, pak kontribues dhe emigrim të vazhdueshëm të popullsisë në moshë pune, vendimet e ardhshme pritet të jenë ndër më të vështirat për politikëbërësit.